فرصت ها و تهدیدهای پیش روی خراسان

شرکت پتروشیمی خراسان

شرکت پتروشیمی خراسان به‌عنوان بزرگترين مركز توليد محصولات شيميايي شمال و شمال شرق كشور در سال 69 تأسیس شده است. این شرکت از سال 75 با تولید اوره و آمونیاک شروع به بهره‌برداری نموده و با آغاز به کار واحد کریستال ملامین در سال 82 نخستین، و تا مدت‌ها تنها تولیدکنندۀ این محصول در کشور بوده است. مجتمع تولیدی شرکت در نزدیکی شهرستان بجنورد، مرکز استان خراسان شمالی واقع شده و با توجه به موقعیت جغرافیایی، صادرات به همسایگان این منطقه جایگاه ویژه‌ای در فروش شرکت داشته و افغانستان، بازار سنتی شرکت محسوب می‌شود.

پتروشیمی خراسان که در بدو تأسیس در مالکیت صددرصدی شرکت ملی صنایع پتروشیمی ایران بود، در سال 88 درقالب رد دیون به صندوق‌های بازنشستگی (تأمین اجتماعی، کشوری، ذخیرۀ فرهنگیان) واگذار شد. این شرکت هم‌اکنون واحد فرعی شرکت سرمایه‌گذاری نفت و گاز و پتروشیمی تأمین (تاپیکو) محسوب می‌شود و گسترش نفت و گاز پارسیان (زیرمجموعۀ ساتا)، پتروفرهنگ (وابسته به صندوق ذخیرۀ فرهنگیان) و آتیۀ صبا (متعلق به بازنشستگی کشوری) دیگر سهامداران مدیریتی شرکت هستند. پتروشیمی خراسان در سال 91 در فرابورس پذیرفته شده و در سال 97 به بورس منتقل شده است و سهام آن با نماد «خراسان» در بازار دوم بورس تهران دادوستد می‌شود.

 

تولید و فروش

تولیدات شرکت شامل سه محصول اصلی اوره، آمونیاک و کریستال ملامین است. این شرکت ظرفیت تولید سالانه 330 هزار تن آمونیاک و 500 هزار تن اوره دارد که آن را در جایگاه کوچک‌ترین واحد اوره و آمونیاک کشور قرار می‌دهد. البته در جریان احداث واحد کریستال ملامین، یک پروژۀ افزایش ظرفیت اوره به انجام رسیده که 66 هزار تن اوره مذاب به عنوان خوراک آن واحد به ظرفیت تولید اوره اضافه کرده است. خراسان با ظرفیت سالانه 20 هزار تن، تولیدکنندۀ اصلی این محصول در ایران است. ظرفیت دیگر تولیدکنندۀ کشور، شاروم، 4 هزار تن و مصرف داخلی این محصول حدود 18 هزار تن در سال است. همچنین شرکت جهت تأمین سرویس‌های جانبی موردنیاز خود واحدهای تولید بخار، برق، آب و هوای اختصاصی دارد.

آمونیاک اولین محصول سنتز گاز طبیعی است. این ماده به همراه دی‌اکسید کربن که در یک واحد فرعی از گاز خوراک استحصال و ترکیب می‌شود، خوراک واحد اوره را تشکیل داده و به مصرف داخلی می‌رسند. همچنین با توجه به اینکه ظرفیت تولید واحد آمونیاک قدری بیشتر از ظرفیت دریافت خوراک واحد اوره است، مازاد آمونیاک تولید شده به فروش می‌رسد.

کاربرد اصلی اوره در کودهای شیمیایی است و بیش از 80 درصد تولید جهانی اوره در این بخش مصرف می‌شود. کود اوره با بیشترین محتوای نیتروژن درمیان انواع کود، پرمصرف‌ترین کود دنیاست و به‌دلیل تأثیر بر حاصلخیزی و افزایش محصول کشاورزی، نقش مهمی در تأمین مواد غذایی جهان دارد. کریستال ملامین هم از محصولات مهم مشتق از اوره است که در صنایع مختلفی چون تولید پارچه، رنگ، کودهای شیمیایی، پلاستیک، محصولات عایق حرارت مانند رزین ملامین و عایق صدا مانند فوم ملامین کاربرد دارد.

چین به تنهایی تولیدکننده و مصرف‌کنندۀ حدود 30 درصد از اورۀ جهان است. منطقۀ غرب آسیا بزرگترین منبع صادرات این محصول بوده و کشورهای برزیل و هند، از واردکنندگان بزرگ این محصول هستند. آمریکا دیگر تولیدکنندۀ بزرگ اوره است که با افزایش قابل توجه ظرفیت در سالهای اخیر، از فهرست واردکنندگان بزرگ این محصول خارج شده است. ظرفیت جهانی تولید اوره حدود 209 میلیون تن است و پیش‌بینی می‌شود تا سال 2024 به 230 میلیون تن برسد. طی این مدت، میزان تقاضای جهانی این محصول، با رشدی آهسته‌تر، از 170 به 183 میلیون تن خواهد رسید. مازاد عرضۀ اوره در سطح جهانی سبب شده است با نوسانات نرخ و تغییرات حاشیه سود تولید اوره، واحدهای کم‌صرفه تولید را متوقف ‌کنند. در این زمینه منابع فراوان و ارزان گاز طبیعی ایران، مزیت رقابتی اوره‌سازان کشور در بازارهای جهانی محسوب می‌شود.

رشد جمعیت جهان، رشد اقتصادی، تغییرات آب و هوایی و تغییرات قیمت مواد اولیۀ تولید (زغالسنگ و گاز طبیعی)، از مهم‌ترین عوامل مؤثر بر بهای جهانی اوره هستند. قیمت اورۀ صادراتی فوب ایران که سالها در محدودۀ 200 دلار بر تن بود، از ابتدای سال 1400 روند صعودی در پیش گرفت و تا پایان تابستان به محدودۀ 400 دلار رسید. جهش همزمان نرخ گاز طبیعی و زغالسنگ، درکنار سیاست‌های محیط‌زیستی چین که محدود کنندۀ تولید و صادرات این کشور بود، در این مقطع باعث اوج گرفتن سریع نرخ اوره تا سقف 900 دلاری شد. پس از تعدیل نرخ گازطبیعی، این بار نوبت جنگ روسیه و اوکراین بود که قیمت اوره را بعد از عقب‌نشینی تا 500 دلار، به سطح 800 دلار بازگرداند. هم اکنون، پس از فروکش کردن التهابات اولیۀ جنگ، نرخ اوره در هفته‌های اخیر حول 500 دلار نوسان دارد. با توجه به ادامه دار بودن سیاست‌های زیست‌محیطی و فرض پایدار ماندن نرخ مواد اولیه، انتظار برگشت نرخ اوره به سطح سالهای قبل را نداریم. در این تحلیل، نرخ جهانی اوره صادراتی 450 دلار فرض شده است.

 

فروش شرکت‌های اوره‌ساز کشور در سه قالب انجام می‌شود. طبق مصوبۀ هیئت وزیران، این شرکت‌ها موظفند به میزان نیاز بخش کشاورزی کشور (که سالانه حدود 2.5 میلیون تن است) و طبق سهمیه‌بندی به نسبت ظرفیت تولید، اوره به شرکت خدمات حمایتی کشاورزی تحویل دهند. نرخ این نوع فروش معادل کمترین نرخ کشف شده در بورس کالا در دوره‌های شش ماهه است که این شیوۀ محاسبه نرخ فروش کل دوره را کمتر از نرخ فروش کشف شده تعیین می‌کند. اما مسئلۀ دیگر نحوۀ پرداخت این مبلغ است که در زمان تحویل نرخ دستوری 800 تومان برای هر کیلو پرداخت شده و ما‌‌به‌التفاوت قیمت را دولت باید پس از محاسبه در لوایح بودجه منظور کند تا به شرکت‌ها پرداخت شود (کمترین نرخ کشف شدۀ فعلی در نیمۀ اول سال جاری تاکنون حدود 11 هزار تومان است). مطالبات خراسان از این محل، از سال 97 تاکنون انباشته شده و مجموع آن تا پایان سال 1400 بالغ بر هزار و ششصد میلیارد تومان است. تأخیر در پرداخت این مبلغ، علاوه بر کاهش وجه نقد دراختیار شرکت، هزینۀ بالایی از بابت افت ارزش ریالی به این صنعت تحمیل کرده است. وصول مطالبات اوره‌سازان از دولت، مسئلۀ مورد توجه بازار دربارۀ این صنعت است، امری که تاکنون به دلایل مختلف محقق نشده است.

فروش اوره به صنایع پایین‌دستی بخش ناچیزی از فروش شرکت را تشکیل می‌دهد. مابقی اورۀ شرکت هم به فروش صادراتی می‌رسد. خراسان به‌دلیل موقعیت جغرافیایی و دوری از آب‌های آزاد که مبادی عمدۀ صادرات هستند، با هزینۀ حمل و محدودیت مشتریان صادراتی مواجه است. مقاصد عمدۀ صادراتی شرکت را افغانستان، عراق، ترکیه، هندوستان و ... تشکیل می‌دهند. به منظور کاهش هزینه‌های حمل، ترجیح شرکت بر صادرات به کشورهای همسایه است، لکن افزایش تولید اورۀ ترکمنستان صادرات به افغانستان، و راه‌اندازی واحدهای اوره‌ساز غرب کشور صادرات به ترکیه و عراق را تحت فشار قرار داده‌اند. همچنین تحریم‌های بین‌المللی باعث کاهش قدرت چانه‌زنی شرکت و عدم شرکت مستقیم در مناقصات بین‌المللی است. درمحصول کریستال ملامین شرکت تأمین‌کنندۀ اصلی بازار داخلی است و صادرات سهم کمتری از فروش شرکت دارد. مبنای نرخ‌گذاری کلیۀ محصولات، قیمت‌های جهانی اعلامی در نشریات معتبر است و فروش داخلی محصولات از طریق بورس کالا انجام می‌گردد. فروش آمونیاک مازاد بر خوراک اوره هم بخش اندکی از فروش شرکت را تشکیل می‌دهد. در این تحلیل مطابق روند گذشته، سهم مقداری صادرات از کل فروش اوره معادل 56 درصد و از محصول کریستال ملامین 32 درصد فرض شده است. نرخ کریستال ملامین داخلی 93 درصد و نرخ اورۀ حمایتی 76 درصد نرخ صادراتی محاسبه شده است. همچنین مقدار تولید و فروش شرکت معادل ظرفیت عملی، و با لحاظ افت 40 درصدی مقداری تولید در فصل زمستان به دلیل کمبود خوراک گاز، فرض شده است. با این مفروضات، پیش‌بینی می‌شود در سال مالی 1401، اورۀ صادراتی نیمی از مبلغ فروش شرکت را تشکیل دهد.

ظرفیت نصب شدۀ فعلی کشور در پنج شرکت پتروشیمی پردیس، شیراز، خراسان، کرمانشاه و رازی نزدیک 8 میلیون تن در سال است. با اضافه شدن پتروشیمی‌های مسجدسلیمان و لردگان (که آغاز به تولید کرده و در حال رسیدن به ظرفیت کامل هستند) و تکمیل طرح پتروشیمی هنگام (که درصد پیشرفت بالایی دارد)، بیش از سه میلیون تن به ظرفیت سالانۀ تولید اورۀ کشور افزوده خواهد شد. سه واحد یک میلیون تنی زنجان، گلستان و هرمز، دیگر طرح‌های در دست اجرای تولید اوره هستند. افزایش تولید اورۀ کشور باعث کاهش تکلیف اورۀ حمایتی شرکت خواهد شد اما در مقابل شرکت را با رقابت بیشتری در مقاصد صادراتی خود مواجه می‌کند.

 

بهای تمام شده

نمودار زیر ترکیب بهای تمام شدۀ شرکت را نشان می‌دهد. گاز طبیعی مادۀ اولیۀ اصلی مصرفی شرکت است و مواد شیمیایی سهم مختصری از مواد مستقیم دارد. اجزای مهم سربار هم شامل مواردی چون گاز سوخت، هزینۀ حمل، مواد بسته‌بندی و دستمزد غیرمستقیم است.

 

نرخ گاز خوراک شرکت‌های پتروشیمی براساس فرمولی مرکب از نرخ داخلی گاز و میانگینی از چهار هاب بین‌المللی محاسبه می‌شود. در ماههای اخیر رشد شدید نرخ گاز به‌ویژه در هاب‌های اروپایی باعث افزایش چندبرابری نرخ گاز خوراک پتروشیمی‌ها شد که کاهش شدید حاشیۀ سود پتروشیمی‌های خوراک گاز و زیاندهی برخی از آنها را به دنبال داشت. در واکنش به این موضوع، دولت سقف نرخ 5 هزار تومانی برای گاز خوراک تعیین کرد. بر همین اساس، نرخ گاز سوخت مصرفی که معادل 40 درصد نرخ خوراک محاسبه‌ می‌شود، سقف 2 هزار تومانی پیدا کرد. با توجه به وضعیت بازار جهانی گاز، نرخ گاز خوراک و سوخت تا پایان سال در سقف قیمتی تعیین شده پیش‌بینی می‌شود.

به دلیل ثبات نرخ گاز و رشد سایر اجزای بهای تمام شده، انتظار می‌رود در سال 1401، سهم گاز خوراک با کاهشی اندک، به حدود 52 درصد برسد. ضمناً باتوجه به واحد یوتیلیتی اختصاصی شرکت، سهم گاز سوخت از کل گاز دریافتی بیشتر و بهای گاز سوخت در سربار بااهمیت‌تر بوده و در مقابل اثری از هزینۀ یوتیلیتی در سربار نیست. بحث نرخ‌گذاری خدمات جانبی دریافتی در مناطق ماهشهر و عسلویه از جمله مباحث پرحاشیۀ پتروشیمی‌های آن مناطق بوده و اقدامات اخیر می‌تواند آثار با اهمیتی بر هزینه‌های آنان بگذارد که خراسان از این موضوع مصون خواهد بود.

 

سود و زیان

با مفروضات این تحلیل، صورت سود و زیان خراسان مطابق جدول زیر پیش‌بینی می‌شود:

شرکت در گزارش حسابرسی شدۀ سه‌ماهه منتهی به خرداد، اسفند به ازای هر سهم 7095 ریال سود شناسایی کرده است و پیش‌بینی می‌شود در سال مالی جاری سود هر سهم به 26926 ریال برسد. با این رقم، نسبت P/E فوروارد سهم هم اکنون در محدودۀ 4.1 واحد قرار می گیرد.

 

نتیجه‌گیری

وفور ذخایر گاز طبیعی و ارزانی آن، کشورمان را در بازار جهانی اوره صاحب موقعیت ویژه‌ای کرده است. محدودیت‌های زیست‌محیطی مربوط به زغالسنگ و سیاست‌های چین باعث می‌شود شرایط مطلوب این بازار هم از نظر سطح تقاضا و هم از نظر نرخ فروش را پایدار بدانیم. از طرفی تعیین سقف برای نرخ خوراک عامل مهمی در کنترل بهای تمام شدۀ شرکت بوده و سبب حفظ حاشیۀ سود شرکت‌های گروه شده است، عواملی که باعث می‌شود تهدید خاصی برای سودآوری شرکت متصور نباشیم. اگرچه نسبتP/E  پایین‌تر از سایر اوره‌سازان برای خراسان امتیاز محسوب می‌شود، اما نداشتن طرح‌های توسعه، تهدیدات مواجه شرکت در بازارهای صادراتی و موقعیت جغرافیایی شرکت و فاصله از بازارهای مصرف از جمله نقاط ضعف خراسان نسبت به همتایان خود بوده و می‌تواند توجیه‌کنندۀ این نسبت پایین‌تر باشد. در مجموع خراسان را می‌توان در شرایط فعلی گزینۀ سرمایه‌گذاری جذابی دانست که به‌دلیل پتانسیل‌های کمتر، ممکن است در افقی بلندمدت‌تر، از سایر بازیگران این بخش قدری عقب بماند.

سایر مفروضات مورد استفاده در این تحلیل، که مبنای محاسبۀ سود شرکت بوده‌اند در جدول زیر آمده است.