نگاهی به صنعت قند و شکر

گروه قند و شکر به عنوان یکی از گروه های کوچک بازار سرمایه، از سالیان ابتدایی تاسیس بورس اوراق بهادار تهران در این بازار حضور داشته است . صنعت قند و شکر با ارزش بازار 165 هزار میلیارد ریال و P/ E بیش از 20واحد، یکی از کوچک ترین و گران ترین صنایع بورسی به شمار می رود. این صنعت حدود 21 نماد دارد که اغلب در حوزه تولید شکر از چغندرقند فعالیت دارند و شرکت های تولیدکننده شکر از نیشکر در بورس پذیرش نشده اند. 

در این مطلب به بررسی و مقایسه چهار شرکت فعال در گروه قند و شکر، شامل شرکت قند هکمتان (قهکمت)، شرکت قند اصفهان (قصفها)،کارخانجات قند قزوین (قزوین) و فرآورده های غذایی و قند چهارمحال (قچار) می پردازیم.

نگاهی به صنعت قند و شکر

شکر در ۱۲۰ کشور جهان تولید می‌شود و ۸۰ درصد از تولید جهانی شکر، بر پایه نیشکر است. برزیل و هند پیش‌گامان تولید صنعت قند و شکر جهان هستند. در تجارت جهانی شکر، برزیل جایگاه بزرگ‌ترین کشور صادرکننده‌ را به خود اختصاص داده است و چین نیز در واردات شکر رتبه اول را دارد.

ایران یکی از هفت‌ کشور جهان است که از نظر تنوع اقلیمی و عرض جغرافیایی، از شرایط تولید شکر از هر ۲ محصول چغندرقند و نیشکر برخوردار است؛ اما برخلاف آمار جهانی سهم تولید شکر با پایه چغندرقند نسبت به نیشکر بیشتر است و در حدود ۶۰ درصد از شکر تولیدی در ایران، از فرآوری چغندر حاصل می‌شود. از نظر تکنولوژی، صنعت شکر در کشور وضعیت خوبی قرار ندارد. در ایران مجموعاً ۳۵ کارخانه تولید شکر چغندری و ۹ کارخانه شکر نیشکری تأسیس ‌شده است که از این آمار، ۳۶ کارخانه فعال هستند.

یکی از نکات با اهمیت که تا حدودی این صنعت را از صنایع دیگر متمایز کرده است عدم امکان صادرات و واردات مواد اولیه‌ای نظیر چغندرقند و همچنین فصلی بودن شرایط تولید و برداشت آن است که سبب می‌‌‌‌شود تا عملاً به اندازه‌‌‌‌ی فروش یک سال شرکت در بازه‌‌‌‌های زمانی ۲ تا ۳ماهه تولید صورت بگیرد. البته در برخی از شرکت‌‌‌‌های دو کشته این مقدار متفاوت بوده و امکان تولید در بازه‌‌‌‌های طولانی‌‌‌‌تر فراهم است.

نیاز سالانه کشور به شکر حدود ۲ تا 2.5 میلیون تن و تولید سالانه آن در حدود 1.6 میلیون تن است. با توجه به اینکه ظرفیت تولید بهاره شکر با پایه چغندرقند ۱ میلیون تن و ظرفیت تولید با پایه نیشکر بین 0.9 تا ۱ میلیون تن است، کسری تولید از طریق کشت پاییزه و واردات تأمین می‌شود. کشت بهاره چغندرقند از اوایل اسفند تا اردیبهشت‌ماه صورت می‌گیرد و زمان برداشت آن از اواخر شهریور تا پایان آذرماه است. عیار چغندر حاصل بین ۱۶ تا ۲۰ درصد است. کشت پاییزه چغندر از اواخر شهریورماه تا اوایل آذرماه انجام می‌شود و دوره برداشت آن از اواخر فروردین تا اواخر خردادماه است. همچنین عیار چغندرقند پاییزه بین ۱۴ تا ۱۶ درصد است.

قیمت تضمینی چغندرقند در سال زراعی 1401-1400 برای چغندرقند بهاره 17هزار ریال با عیار 16درصد و برای چغندرقند پاییزه 16هزار و 410ریال با عیار 15درصد تعیین شده است. البته کارخانه ها مکلف هستند به ازای هر تن چغندرقند، دوکیلوگرم شکر به نرخ 22هزار ریال و 20کیلوگرم تفاله خشک با نرخ 8 هزار ریال به عنوان جایزه به چغندرکاران تحویل دهند.

محصولات عمده تولیدی این شرکت ها شامل شکر سفید به عنوان محصول اصلی است که در تولید مصولات غذایی و آشامیدنی صرف می شود. تفاله خشک و ملاس به عنوان محصول فرعی هستند که اولی در دامپروری و دومی در صنعت الکل سازی، خمیرمایه و مصارف دام مورد استفاده قرار میگیرند.

ماده اوليه توليد شكر چغندر قند است كه از طريق انعقاد قرارداد با كشاورزان داخل كشور تامين مي شود. مضافاً بخشي از شكر سفيد و ملاس توليدي از محل شكر خام وارداتي است كه از كشورهاي ديگر همچون هندوستان و برزيل تامين مي گردد و ميزان شكرخام وارده براساس برآورد نياز كشور توسط مراجع ذيصلاح و با اختصاص سهميه دراختيار كارخانجات قند و شكر كه داراي تجهيزات تصفيه مي باشند قرار مي گيرد و براي هر سال با توجه به ميزان چغندر توليدي داخل كشور متغير است.

نحوه نرخ‌گذاری در صنعت قند و شکر

چغندرقند جزء محصولات اساسی کشاورزی به شمار می‌رود و دولت هر‌ساله مکلف است که خرید محصولات اساسی کشاورزی را تضمین کند. تعیین قیمت‌ها توسط شورای قیمت‌گذاری صورت می‌گیرد و معمولاً برای چغندرقند معادل ۲۵ درصد نرخ گندم لحاظ می‌شود. نرخ مصوب گندم برای سال ۱۴۰۱، معادل ۷,۵۰۰ تومان به ازای هر کیلو لحاظ شده است. همچنین برای چغندرقند بهاره قیمت ۱,۷۰۰ تومان و برای چغندرقند پاییزه نرخ ۱,۶۴۰ تومان در نظر گرفته ‌شده است.

نرخ شکر از پایان سال ۱۳۹۹ که ارز ترجیحی ۴,۲۰۰ تومانی مربوط به واردات آن حذف شد، بر اساس هزینه تمام‌شده و با استفاده از سازوکار نظام عرضه و تقاضا، تعیین می‌شود. به‌طورکلی در سال‌های اخیر نرخ شکر حدوداً معادل ۹ تا ۱۰ برابر نرخ چغندر مصوب بوده است. بر همین اساس، اگرچه در سال جاری نرخ فروش شرکت‌ها عمدتاً در بازه ۱۲ تا ۱۳ هزار تومان قرارگرفته است، اما با توجه به نرخ چغندر مصوب ۱,۷۰۰ تومانی، انتظار داریم که نرخ‌های فروش شرکت‌ها در سال آینده در حدود ۱۷ هزار تومان باشد. قیمت ارز نیمایی و نرخ جهانی شکر نیز در قیمت وارداتی این کالا در داخل کشور مؤثر است. در ماه‌های اخیر با افزایش شدید در قیمت جهانی شکر مواجه بوده‌ایم، به‌طوری‌که در صورت واردات این محصول، قیمت هر کیلوگرم از آن در درب کارخانه حدود ۱۷ هزار تومان تمام می‌شود که حاکی از وجود توازن سطوح عرضه و تقاضا در تعیین قیمت شکر است.

شرکت قند هکمتان

به عنوان یکی از بزرگترین تولیدکنندگان شکر در ایران از سال 1337 در همدان پا به عرصه تولید گذاشت و سهام شرکت در مهرماه 1374 با نماد قهکمت در بورس اوراق بهادار تهران پذیرفته شده است. سهامدار عمده آن، شرکت بازرگانی پویا گستر دنیا می باشد. ظرفیت اسمی شرکت روزانه 3000 تن مصرف چغندر و 500 تن تصفیه شکر خام می باشد.

قند اصفهان

شرکت قند اصفهان (سهامی عام) در سال 1337 تأسیس شده و هم اکنون با مالکیت بیش از 70 درصد، شرکت تحت مدیریت بنیاد مستضعفان قرارگرفته است. شرکت قند اصفهان از تاریخ 22 مهر 1376 با نماد قصفها در بورس اوراق بهادار پذیرفته شد.

ظرفیت اسمی شرکت تولید سالانه 14 هزار تن شکر خام از چغندر و 30 هزار تن تصفیۀ شکر خام است، البته تولید عملی شرکت هم اکنون چندبرابر مقادیر اسمی است. فعالیت شرکت به صورت فصلی می باشد بدین صورت که 6 ماه اول سال زمان تعمیرات و 6 ماه دوم سال زمان بهره برداری از چغندر قند می باشد.

قند قچار

شرکت قند چهارمحال در سال 1350 و با نام کورش کبیر در شهرکرد در استان چهارمحال و بختیاری تاسیس و فعالیت خود را آغاز کرد . فعالیت ها و تولیدات اصلی این شرکت تولید شکر سفید ، ملاس و تفاله چغندر و همچنین تصفیه و فرآوری شکر خام است و محصول این شرکت با نام تجارتی بلور کوهرنگ عرضه می گردد. ظرفیت تولید شکر بر اساس مصرف روزانه چغندر قند 1500 تن می باشد که به 3000 تن در حال افزایش است.

شركت در تاريخ 1391 با نماد قچار نزد سازمان بورس اوراق بهادار پذیرفته شد. سهامدار عمده آن، شرکت زرین دانه سرآشپز می باشد.

قند قزوین

شرکت سهامي عام کارخانجات قند قزوين واقع در کيلومتر 25 جاده بوئين زهرا در سال 1345 تاسیس و با ظرفيت تولید 2000 تن به بهره برداری رسید و در مهرماه 1358 به نفع بنياد مستضعفان و جانبازان انقلاب اسلامي مصادره گرديد. شرکت در سال 1377در بورس اوراق بهادار تهران با نماد قزوین درج شده و سهام آن مورد معامله قرار گرفت. سهامدار عمده آن شرکت بازرگانی پویا گستر دنیا می باشد.

چکیده ای از وضعیت عملکرد این شرکتها در سال جاری و سال گذشته در جدول زیر آمده است:

نتیجه‌گیری:

با توجه به اینکه قیمت مواد اولیه ( چغندرقند) توسط دولت تعیین می شود و تابع عرضه و تقاضای بازار نیست و واردات شکر خام نیز با نرخ ارز انجام می شود مصون از نوسانات نرخ ارز نخواهد بود. به همین جهت این صنعت آسیب پذیری را از این موارد خواهد داشت.

لذا در خصوص قیمت گذاری در مرحله نخست لازم است که قیمت تضمین‌شده این محصول با قیمت سایر محصولات قابل‌رقابت با چغندر تناسب لازم را داشته باشد.

در خصوص واردات نیز با توجه به اينكه توليدات داخل كشور همواره كمتر از مصرف محصولات بوده و هر ساله دولت اقدام به واردات شكر مي كند لذا شركتها برنامه اي براي ورود به بازار هاي خارجي ندارد و از آنجاييكه در بازار داخل نيز تقاضا براي محصولات شركت وجود داشته و از طرفي شكرخام وارداتي پس از تصفيه توسط نهادهاي دولتي و نظارتي توزيع مي گردد لذا تاكنون برنامه منسجم و وسيعي براي توسعه بازار در این صنعت احساس نشده ليكن در صورت ايجاد رقابت، بنظر می رسد شركت ها به لحاظ مقدار و كيفيت توليد ، آمادگي كامل و رقابت پذيري را دارند .

ضمنا در ماه‌های اخیر با افزایش شدید در قیمت جهانی شکر مواجه بوده‌ایم، به‌طوری‌که در صورت واردات این محصول، قیمت هر کیلوگرم از آن در درب کارخانه حدود ۱۷ هزار تومان تمام می‌شود که حاکی از وجود توازن سطوح عرضه و تقاضا در تعیین قیمت شکر است.

نسبت   P/E ttm برای چهار نماد قهکمت، قصفها، قچار و قزوین به ترتیب 8.5، 12.3، 20.3 و 7 واحد، برای صنعت قند و شکر 12.8 و متوسط این چهار شرکت برابر 12 می باشد.