صادرات گاز ایران تا سال 2030 به کدام سمت می رود؟

  

مرکز پژوهش های اتاق بازرگانی ایران به تازگی گزارشی به نقل از موسسه تحقیقاتی فیچ سلوشنز منتشر کرده که چشم انداز صنعت و نفت و گاز ایران تا سال 2030 را ترسیم می کند؛ گزارشی خوش بینانه که با فرض آینده ای روشن از توافق هسته ای ایران و غرب تهیه شده است. این گزارش از آن جهت که وضعیت ارزآورترین صنایع ایران را آشکار می کند حامل پیام های روشنی برای بازارهای مالی است.

پس از روی کار آمدن بایدن و کاهش سخت گیری های آمریکا صادرات نفتی ایران با شیب ملایمی افزایش یافت و به همین نسبت نرخ ارز نیز از سقف 32 هزار تومان روند اصلاحی در پیش گرفت. با وجود اینکه نمی توان رابطه مستقیم و معناداری میان صادرات نفت وگاز با نرخ ارز برقرار کرد اما یکی از مهم ترین شاخصه ها برای ارزیابی نرخ ارز در کشور وضعیت صادرات است. حالا که اروپا با بحران گاز مواجه شده، اقتصاد ایران در صورت خروج از لیست تحریمی ها می تواند از این فرصت برای افزایش درآمدهای ارزی استفاده کند. برخی معتقدند حذف ایران به عنوان دومین کشور دارای ذخایر عظیم گاز جهان از معادلات تجاری گاز، در شکل گیری این بحران بی تاثیر نیست؛ بحرانی که بر اساس پیش بینی ها در سال های آینده نیز ادامه دار خواهد بود و همین وضعیت نشان می دهد در صورت لغو تحریم ها صادرات گاز یک فرصت ایده آل برای نجات اقتصاد ایران خواهد بود.

فیچ سلوشنز در گزارش خود پیش بینی های امیدوارکننده ای از صنعت گاز ایران ارائه کرده است. در این گزارش از سوآت صنعت نفت و گاز، ذخایر عظیم نفت و گاز، هزینه هاي اندك استخراج و موقعیت جغرافیایی استراتژیک ایران، به عنوان نقاط قوت و از تحریم هاي بین المللی، عدم دسترسی به نظام بانکی مبتنی بر دلار، فقدان سرمایه گذاري کافی و عدم وجود دانش فنی پیشرفته، ابه عنوان ضعف یاد شده است.

موسسه تحقیقاتی فیچ سلوشنز فرصت هاي پیش روي صنعت نفت وگاز ایران را در مواردی مانند ارائه طرح هاي متعدد در حوزه نفت و گاز، امکان افزایش تولید، پتانسیل بالاي رشد در بخش تولید گاز مایع و محصولات پتروشیمی، سرمایه گذاري هاي مداوم در زمینه ارتقاي ظرفیت پالایش و احتمال لغو تحریم ها عنوان کرده و تهدیدها در این حوزه را شامل احتمال شکست در توافق هسته اي، عدم جذابیت قراردادهاي نفتی، ظرفیت محدود سرمایه گذاري شرکت ملی نفت به دلیل فشار مالی و چالش هاي موجود در یافتن بازارهاي صادراتی جدید معرفی کرده است.

بر اساس این گزارش پیش بینی می شود تقاضا برای گاز سالانه به طور متوسط 2.4 درصد رشد خواهد داشت. بر این اساس تقاضاي گاز خاورمیانه و شمال آفریقا از 693 میلیارد مترمکعب در سال 2020 به 878 میلیارد متر مکعب در سال 2030 خواهد رسید که رشدی 26.7 درصدی را نشان می دهد.

 

 

مختصات ذخایر گازی ایران

حجم منابع گاز طبیعی ایران 33.5 تریلیون متر مکعب است و پیش بینی می شود که تولید گاز طبیعی در سال 2021 نسبت به سال قبل از آن 5 درصد افزایش داشته باشد. اگر چه وجود منابع عظیم گاز، زمینه را براي پیش بینی هاي خوشبینانه تر فراهم می سازد، اما رشد بلندمدت به میزان کسب سود سرمایه گذاران خارجی و ایجاد منابع جدید تقاضا و بهبود زیرساخت هاي صادرات بستگی خواهد داشت. همچنین قرار است کاهش سوزاندن گاز هم به میزان تولید کمک نماید. پیش بینی می شود تولید از 248 میلیارد متر مکعب برآورد شده در سال 2020، با افزایشی 5 درصدي در سال 2021 به 260.4 میلیارد متر مکعب برسد. با توجه به راه اندازي فازهاي جدید میدان گازي پارس جنوبی، چشم انداز مثبت رشد اقتصادي و تلاش دولت براي جایگزینی نفت با گاز طبیعی و به دنبال برآورد رشد 3 درصدي مصرف گاز براي سال 2020 ،پیش بینی می شود تقاضا در بخش هاي خانگی و صنعتی در سال هاي 2021 و 2022 به ترتیب 3 و 3.5 درصد رشد نماید. بخش خانگی، تولید برق، بخش صنعتی، پالایش و پتروشیمی، تزریق مجدد و به میزان بسیار اندك بخش حمل و نقل، شکل دهنده تقاضاي گاز هستند. همچنین ایران قصد دارد که صادرات گاز را تا مارس سال 2022 به 15 تا 16 میلیارد متر مکعب برساند. با آغاز به کار فازهاي جدید میدان گازي پارس جنوبی در بازه زمانی 2020-2018 ،ظرفیت صادرات ایران افزایش یافته است. عراق، ترکیه و به مقدار کمتر افغانستان، مهمترین وارد کنندگان گاز ایران هستند. علاوه بر افزایش حجم تولید گاز، توسعه زیرساخت هاي لازم از جمله خطوط لوله گاز، لازمه افزایش صادرات است. همین طور یافتن مقاصد تازه صادراتی نیز لازمه به حداکثر رساندن بهره وري در ظرفیت هاي جدید تولید است. انتظار می رود که ایران بتواند در نیمه دوم بازه مورد پیش بینی، به یک صادرکننده مهم گاز مایع در منطقه تبدیل شود، اما لازمه تحقق این هدف ورود به بازارهاي عمده مصرف گاز است. بر اساس این گزارش، تولید گاز به واسطه شمار زیاد میادینی که در حال توسعه هستند، شامل فاز 11 پارس جنوبی، بلال، فرزاد و کیش، همچنان افزایش خواهد داشت. با این حال، احتمالاً این افزایش تا پیش از پایان دوره پیش بینی محدود خواهد شد؛ زیرا پروژه هاي جدید کاهش یافته و محدودیت هاي صادراتی هم به طور فزایندهاي هویدا می شوند. با توجه به سرمایه گذاري هاي مداوم شرکت ملی نفت ایران براي گسترش و ارتقاي تولید سوخت هاي پالایش شده و چشم انداز قوي تقاضا براي نفت و گاز به دلیل رهایی بازار از آثار توأمان کووید-19 و تحریم هاي هسته اي ایالات متحده، چشم انداز در پایین دست نسبتاً قوي است. تولید گاز با پشـتیبانی فزاینده میدان عظیم پارس جنوبی به رشـد خود ادامه میدهد. پلتفرم هاي نهایی فاز 13 ،14 و 22 تا 24 در سال 2020 نصب شدند. پیشرفت در زمینه حفاري در فاز 11 پارس جنوبی نیز در این سه ماه گزارش شده است. در نوامبر 2020 ،پتروپارس عملیات حفاري را در فاز 11 پارس جنوبی آغاز کرد. این شرکت قصد دارد به منظور رسیدن به اولین منبع گاز تا مارس 2022 ،در سه ماهه آینده پنج یا شش حلقه چاه دیگر را حفر کند.

خوش بینی بر مبنای وجود ذخایر عظیم

وجود منابع عظیم، مبنایی براي بالاتر در نظر گرفتن پتانسیل رشد و ارائه پیش بینی هاي خوشبینانه از تولید گاز فراهم می سازد. با این حال، رشد بلندمدت، به میزان کسب سود سرمایه گذاران خارجی و ایجاد منابع جدید تقاضا و بهبود زیرساخت هاي صادرات بستگی خواهد داشت. پیش بینی موسسه تحقیقاتی فیچ سلوشنز از تولید گاز طبیعی در این فصـــل تغییري ندارد. طبق اعلام شرکت نفت و گاز پارس، زنجیره نخست کارخانه شیرین سازي گاز فاز 14 پارس جنوبی تا ژوئیه 2021 به بهره برداري میرسد. همچنین بر اساس به روز رسانی مارس 2021 ، میدان کیش که داراي تأخیر طولانی است، اکنون در حال توسعه است که بر این اساس در فاز اول حدود 10 میلیارد متر مکعب گاز براي مصارف داخلی و 11 هزار بشکه در روز میعانات گازي براي صادرات تولید می کند. در همین حال فعالیتهاي توسعه اي در فاز 11 پارس جنوبی ادامه دارد. این شرکت در نظر دارد تا در فصول آتی پنج یا شش حلقه چاه حفر کند، تا بتواند در مارس 2022 به نخستین تولید گاز دست یابد. هزینه این فاز تو سعه اي 500 میلیون دلار برآورد شده است. این در حالی است که شرکت ملی نفت ایران برنامه هاي خود را براي کاهش قابل ملاحظه سوزاندن گاز در کشور اعلام کرده است. هدف از این پروژه جمع آوري حدود 16.5 میلیارد مترمکعب گاز شعله ور در استان هاي خوزستان و ایلام است. تاکنون سه قرارداد براي برداشت حدود 5 میلیارد متر مکعب گاز در منطقه کارون غربی امضا شده است. حدود 2.5 میلیارد متر مکعب از این ظرفیت باید تا پایان سال مالی 22/2021 عملیاتی شود.

هزینه بالای فاز 11 پارس جنوبی

طی دو دهه گذشــته، توســعه میدان عظیم گازي پارس جنوبی به رشــد میزان تولید گاز طبیعی کمک کرده اســت. این میدان گازي در مرز مشترك میان ایران و قطر قرار دارد و سهم ذخایر متعلق به ایران از این میدان به حدود 14 تریلیون متر مکعب میرسد. ایران در تلاش است تا از طریق اجراي یک طرح توسعه مشتمل بر 24 فاز که بخش عمده ظرفیت تولیدي آنها نیز هم اینک راه اندازي شده به کسب درآمد از این میدان گازي بپردازد. به جز فاز 11 ، همه فازهاي دیگر در حال توسعه هستند .فاز 11 حداکثر به میزان 20 میلیارد متر مکعب تولید خواهد داشت. اما هزینه این پروژه بالا بوده و در گذشته حدود 5 میلیارد دلار تخمین زده شد. طبق گزارش ها، پتروپارس تنها بخش نخست این طرح را توسعه خواهد داد و از مجموع 24 حلقه چاه، 5 تا 6 حلقه چاه را در این مرحله حفر میشود. از این رو در حال حاضر تولیدي معادل 5 میلیارد متر مکعب را براي این فاز در سال 2022 در نظر گرفته ایم. در حال حاضر هر دو محدودیت مالی و فنی مطرح هستند. بر اساس اظهارات مدیر عامل شرکت نفت و گاز پارس، محمد مشکین فام، کل سرمایه گذاري در پارس جنوبی تا به امروز 84 میلیارد دلار بوده است که حدود یک سوم آن از طریق قرارداد بیع متقابل تأمین شده و دو سوم باقی مانده توسط شرکت ملی نفت ایران و صندوق توسعه ملی ایران تأمین شده است. شرکت ملی نفت ایران و صندوق توسعه ملی هر دو به شدت به درآمدهاي نفتی وابسته هستند و بنابراین سرمایه در دسترس براي سرمایه گذاري طی سال هاي اخیر به میزان قابل توجهی کاهش یافته است. تحریم ها همچنین دسترسی به تجهیزات و فناوري را محدود کرده است. مشکین فام تخمین می زند که حدود 70 درصد از تجهیزات مورد نیاز پارس جنوبی را میتوان در داخل کشور تأمین کرد، اما به موانع قابل توجهی اشاره می کند که شرکت ها در دستیابی به 30 درصد باقی مانده مواجه هستند. تمرکز اصلی شرکت در آینده جبران خسارات پیشبینی شده تولید در پارس جنوبی خواهد بود. پیش از این شرکت ملی نفت ایران امیدوار بود که توتال فناوري لازم براي کمک به افزایش فشار مخازن را وارد کند، اما اکنون امکان دسترسی به این فناوري وجود ندارد. شرکت نفت و گاز پارس برآورد میکند که حدود 10 میلیارد متر مکعب از ظرفیت تولید پارس جنوبی طی چهار سال آینده از بین میرود. برنامه این است که این ضررها را با افزودن سایر میدانها از جمله فرزاد، پارس شمالی، بلال، کیش، گلشن و فردوسی جایگزین نماید.

ریسک های گازی

با وجود امتیاز بالاي ایران به دلیل منابع قابل توجه نفت و گاز، ریسک سرمایه گذاري به دلیل وضع مجدد تحریم ها و تأثیرات ناشی از این مسئله بر محیط کسب و کار و اقتصاد، همچنان بالا است. رتبه ایران در این شاخص در میان 12 کشور منطقه، پنجم و در میان 72 کشور جهان، بیستم است. همچنین بخش پایین دستی فعالیتها در صنایع نفت و گاز ایران حجم و تنوع قابل توجهی دارد، اما دولتی بودن، اعطاي یارانه سنگین سوخت و بیثبانی سیاسی همچنان از عوامل ریسک هستند. رتبه ایران در این شاخص در منطقه و در میان 13 کشور دوم و در جهان و در میان 92 کشور، هفتم است. با این حال اما چشم انداز بخش نفت ایران به دنبال پیروزي بایدن در انتخابات ریاست جمهوري ایالات متحده به طور چشمگیري روشن شده است. بایدن نشان داده که به دنبال ورود مجدد ایالات متحده به توافق هسته اي ایران است. با این حال، چشم انداز بلندمدت با توجه به تداوم ریسک هاي بالاي سرمایه گذاري در ایران و محدودیتهاي مالی شرکت ملی نفت ایران، همچنان بدون تغییر است. وراي بازگشت حجم تولید و صادرات محدودشده از سال 2018 ،شاهد فضاي محدودي براي رشد خواهیم بود.