بررسی مصادیق حوزه تخلفات در بازار سرمایه

به گزارش آوای آگاه؛ در ابتدای این همایش، عظیم ثابت، دبیر کل کانون کارگزاران گفت: حدود ۴ میلیون نفر از دارندگان سهام عدالت در قید حیات نیستند و از طریق کارگزاری‌ها، سپرده‌گذاری مرکزی و سازمان بورس در تلاش هستیم سیستمی را برای انحصار وراثت این افراد در اختیار کارگزاری‌ها قرار دهیم.

در ادامه امیرمهدی صبائی، مدیر نظارت بر بورس‌های سازمان بورس و اوراق بهادار مطرح کرد: تخلفات در حوزه بازار سرمایه به سه دسته تقسیم‌بندی می‌شوند که عبارت است از دستکاری (معامله‌ محور، اطلاعات محور و اقدام محور)، اطلاعات نهانی (معاملاتی و ناشرانی) و سایر (اقدامات فاقد مجوز لازم، حد نصاب‌ها، بازارگردانی، الگوریتم و...).

اطلاعات نهانی، اطلاعات افشانشده‌ای است که درصورت افشا می‌تواند بر تصمیم سرمایه‌گذاران و روند معاملات اوراق بهادار تأثیر بگذارد.

در ماده ۴۶ قانون بازار جمهوری اسلامی ایران در مورد دستکاری آمده است که اشخاص زیر به حبس تعزیری از سه ماه تا یکسال یا به جزای نقدی معادل دو تا پنج برابر سود به دست آمده یا زیان متحمل نشده یا هر دو مجازات محکوم خواهند شد:

بند سه: هر شخصی که اقدامات وی نوعا منجر به ایجاد ظاهری گمراه‌کننده از روند معاملات اوراق بهادار یا ایجاد قیمت‌های کاذب و یا اغوای اشخاص به انجام معاملات اوراق بهادار شود.

"نوعا" یعنی اقدامات وی می‌تواند منجر به به ظاهری گمراه‌کننده، اقوا و قیمت کاذب شود و حتی می‌تواند نشود، ذات رفتار فرد می‌تواند دستکاری محسوب شود.

مجازات پیش‌بینی شده می‌گوید دو تا پنج برابر سود به دست آمده یا زیان متحمل نشده است. بنابراین سود نکردن یا زیان داشتن توجیهی بر این نیست که شخص دستکاری قیمت نکرده است.

همچنین ماده ۷ دستورالعمل انضباطی کارگزاران درمورد دستکاری به شرح زیر است:

بند ۲: سفارش‌چینی گسترده و غیرمتناسب با عرضه و تقاضای بازار یا سفارش‌چینی بدون سفارش یا براساس سفارش‌های غیرمستند که منجر به ایجاد جریان غیر واقعی عرضه و تقاضا گردد.

بند ۳: ورود سفارش خرید یا فروش با هدف القای رونق و حذف سفارش وارده پس از ورود سفارش‌های دیگر کارگزاران و اقدام به انجام معامله در سمت دیگر توسط یک یا چند کارگزار به صورت هماهنگ.

بند ۴: سفارش‌چینی گسترده در قسمت‌های پایینی صف‌های خرید و فروش با هدف طولانی شدن صف به منظور جلب منفعت برای خود یا دیگران در جهت اهدافی خاص مانند شمول در ضوابط رفع گره‌های معاملاتی و یا فعالیت در طرف مقابل و...

بند ۵: ورود سفارش خرید یا فروش بالاتر یا پایین‌تر از مظنه‌های خرید یا فروش جاری بازار به منظور ایجاد روندی صعودی یا نزولی در قیمت اوراق بهادار جهت بهره‌گیری از قیمت ایجاد شده به نفع خود یا سایرین.

بند ۶: اخلال در فرآیند قیمت‌گذاری ورقه بهادار یا کالا با انجام معامله در حجم کم با قیمت‌های نامتعارف و یا انجام معاملات هماهنگ شده و یا معامله‌ای متفاوت با جریان بازار.

بند ۷: تحریک طرف عرضه یا تقاضا از یک سو و پر کردن تمام یا بخشی از حجم مبنا با خرید و فروش ورقه بهادار از سوی دیگر توسط یک یا چند کارگزار.

بند ۸: انجام معاملاتی بدون تغییر مالکیت نهایی با اهدافی مانند ایجاد قیمت‌های ساختگی یا القا رونق یا رکود در بازار.

بند ۹: ورود سفارش با اعتبار روزانه یا اعتبار بیشتر از یک روز پس از جلسه معاملاتی و حذف آن توسط کارگزار در روز بعد با هدف القای رونق یا رکود در بازار.

بند ۱۰: انتشار اخبار یا شایعاتی در بازار به صورت شفاهی، کتبی یا الکترونیکی (اینترنت، پیامک و امثال آن) و ایجاد جو مثبت یا منفی و سوءاستفاده از آن جهت خرید یا فروش اوراق بهادار یا کالا توسط کارگزار.

بند ۱۱: انجام رقابت کاذب و هماهنگ شده بین شعب مختلف یک یا چند کارگزار که منجر به افزایش یا کاهش قیمت ورقه بهادار یا کالا شود.

در ماده ۴۶ قانون بازار جمهوری اسلامی ایران درخصوص اطلاعات نهانی آمده است: اشخاص زیر به حبس تعزیری از سه ماه تا یکسال یا به جزای نقدی معادل دو تا پنج برابر سود به دست آمده یا زیان متحمل نشده یا هر دو مجازات محکوم خواهند شد:

بند ۱: هر شخصی که اطلاعات نهانی مربوط به اوراق بهادار موضوع این قانون را حسب وظیفه در اختیار وی قرار گرفته، به نحوی از انحاء به ضرر دیگران یا به نفع خود یا به نفع اشخاصی که از طرف آنها به هر عنوان نمایندگی داشته باشد، قبل از انتشار عمومی مورد استفاده قرار دهد و یا موجبات افشا و انتشار آنها را در غیر موارد مقرر فراهم نماید.

بند ۲: هر شخصی که با استفاده از اطلاعات نهانی به معاملات اوراق بهادار مبادرت نماید.

تبصره ۱: اشخاص زیر به عنوان اشخاص دارای اطلاعات نهانی شرکت شناخته می‌شوند:

الف: مدیران شرکت شامل اعضای هیأت مدیره، هیأت عامل، مدیرعامل و معاونان آنان.

ب: بازرسان، مشاوران، حسابداران، حسابرسان و وکلای شرکت.

ج: سهامدارانی که به تنهایی و یا به همراه افراد تحت تکفل خود، بیش از ۱۰درصد سهام شرکت را در اختیار دارند یا نمایندگان آنان.

د: مدیرعامل و اعضای هیأت مدیره و مدیران ذی‌ربط یا نمایندگان شرکت‌های مادر (هلدینگ) که مالک حداقل ۱۰درصد سهام یا دارای حداقل یک عضو در هیأت مدیره شرکت سرمایه پذیر باشند.

ه: سایر اشخاصی که با توجه به وظایف، اختیارات و یا موقعیت خود به اطلاعات نهانی دسترسی دارند.

تبصره دو: اشخاص موضوع تبصره (۱) این ماده موظفند آن بخش از معاملات اوراق بهادار خود را که مبتنی بر اطلاعات نهانی نباشند، ظرف ۱۵ روز پس از انجام معامله به سازمان و بورس مربوط گزارش کنند.

دستورالعمل شناسایی و گزارش‌دهی دارندگان اطلاعات نهانی به شرح زیر است:

ماده ۲: اشخاص زير به‌ عنوان برخي از مصاديق اشخاص موضوع تبصره ۱ ماده ۴۶ قانون بازار اوراق بهادار اعلام مي‌گردد:

بند ۱: مديران ناشر شامل اعضای هيأت مديره، هيأت عامل، مديرعامل و معاونان آن‌ها.

بند ۲: بازرسان، مشاوران، حسابداران، حسابرسان و وكلاي ناشر.

بند ۳: اعضاي كميته‌هاي ناشر از جمله كميته سرمايه‌گذاری، كميته حسابرسی و كميته ريسك.

بند ۴: سهامدارانی كه به‌طور مستقيم يا غيرمستقيم، به تنهايی يا به همراه اشخاص وابسته خود، بيش از ۱۰درصد سهام ناشر يا شركت‌های فرعی آن را در اختيار دارند يا نمايندگان آن‌ها.

بند ۵: سهامدارانی كه به‌طور مستقيم يا غيرمستقيم، به تنهايی يا به همراه اشخاص وابسته خود، بيش از ۱۰درصد حق رأی در مجمع ناشر را در اختيار دارند يا دارای حداقل يک عضو در هيأت مديره ناشر يا شركت‌های فرعی آن باشند يا نمايندگان آن‌ها.

بند ۶: مديرعامل و اعضای هيأت مديره و مديران ذی‌ربط يا نمايندگان شركت‌های مادر (هلدينگ) كه مالک حداقل ۱۰درصد سهام يا دارای حداقل يک عضو در هيأت مديره شركت سرمايه‌پذير يا شركت‌های فرعی آن باشند.

بند ۷: دارندگان گواهی سرمايه‌گذاری دارای حق رأی و مديران آن‌ها، اركان اجرايی صندوق‌های سرمايه‌گذاری و مديران آن‌ها، مديران سرمايه‌گذاری و متولی صندوق‌های سرمايه‌گذاری و مديران آن‌ها، اعضای كميته سياست‌گذاری سرمايه‌گذاری و مديريت ريسک.

بند ۸: مديرعامل و اعضای هيأت مديره شركت‌های كارگزاری و اشخاصی كه در اين شركت‌ها به اطلاعات معاملات و سفارش‌ها دسترسی دارند.

بند ۹: مديرعامل و اعضای هيأت مديره نهادهای مالی دارای مجوز سبدگردانی، امين، مديران و تحليل‌گران آن‌ها و ساير اشخاصی كه بنا به موقعيت خود در اين شركت‌ها به اطلاعات سرمايه‌گذاری و تحليل سبد اختصاصی اشخاص دسترسی دارند.

بند ۱۰: مديرعامل، اعضای هيأت مديره و پرسنل شركت‌های ارائه‌دهنده خدمات نرم افزاری در بازار سرمايه كه به اطلاعات معاملات، دارايی‌ها و سفارش‌ها دسترسی دارند.

بند ۱۱: شركا، مديران، سرپرستان، حسابرسان ارشد و حسابرسان مؤسسات حسابرسي معتمد سازمان.

بند ۱۲: مديرعامل و اعضای هيأت مديره شركت‌های سرمايه‌گذاری.

بند ۱۳: مديرعامل و ساير اشخاصي كه در بورس‌ها، شركت سپرده‌گذاری مركزي اوراق بهادار و تسويه وجوه، شركت مديريت فناوری بورس تهران به اطلاعات ناشران، معاملات و سفارش‌ها دسترسی دارند.

برخی از مصادیق تخلف در سایر حوزه‌ها شامل انجام سبدگردانی غیرمجاز، استفاده غیرمجاز از معاملات الگوریتمی، عدم رعایت مفاد دستورالعمل بازارگردانی، انجام معاملات چرخشی با هدف انتقال منافع و عدم رعایت حد نصاب معاملات بلوک و عمده می‌شود.

مدیر نظارت بر بورس‌ها سازمان بورس و اوراق بهادار در مورد انجام سبدگردانی غیرمجاز گفت: در ماده ۴۹ قانون بازار جمهوری اسلامی ایران در این خصوص عنوان شده است که اشخاص زیر به حبس تعزیری از یک ماه تا ۶ ماه یا جزای نقدی معادل یک تا سه برابر سود به دست آمده یا زیان متحمل نشده یا هر دو مجازات محکوم خواهند شد:

بند ۱: هر شخصی که بدون رعایت مقررات این قانون تحت هر عنوان به فعالیت‌هایی از قبیل کارگزاری، کارگزار/معامله‌گری، یا بازارگردانی که مستلزم اخذ مجوز است مبادرت نماید یا خود را تحت هر یک از عناوین مزبور معرفی کند.

همچنین اقدامات نظارتی حوزه الگوریتم عبارت است از ارسال حدود ۶۰۰ تذکر نظارتی، محدود کردن دسترسی برخط بیش از ۵۰۰ مشتری - کارگزار و تهیه و رسیدگی به ۵ گزارش تخلف.

دو رویکرد نظارتی وجود دارد که شامل پیشگیرانه و انضباطی است. رویکرد نظارتی پیشگیرانه عبارت است از ارائه تذکر به محض شروع تخلف، جلوگیری از ادامه و تکمیل تخلف و انجام اقدامات انضباطی مقتضی و انضباطی شامل تهیه گزارش تخلف که دو رکن دارد. تحت نظارت که ترتیب رسیدگی به تخلف به این شکل است: کمیته تخلف، هیأت رسیدگی، اقدامات انضباطی و رسیدگی قضایی و غیر تحت‌ نظارت که گزارش جرم تهیه و برای رسیدگی قضایی به قوه قضاییه ارسال می‌شود.

یکی از تخلفات، افزایش قیمت نماد از طریق خرید پرحجم و فروش در سقف قیمتی در قالب بلوک به شرکت حقوقی بوده است. نمونه دیگر، خرید سنگین برای چند سبد و فروش همزمان سهام کد سبدگردان است.

در ۷ماهه سال جاری، ۴۵ هشدار نظارتی در قالب ارسال نامه به کلیه نهادهای مالی در حوزه دستکاری و اطلاعات نهانی داده شد که در صورت عدم توجه، هر مورد می‌توانست به یک پرونده بزرگ جرم و ارجاع به قوه قضاییه تبدیل شود.

یکی از نمونه‌ها این بود که قیمت سهم با دخالت حقوقی بالا رفته و اشخاص حقیقی در نقطه بالا نوسان اندکی گرفتند و به حقوقی فروختند و همچنین نمونه دیگر مربوط به یک مدیر سرمایه‌گذاری است که معاملات مکرر و هماهنگی با حقوقی انجام داده، پایین‌تر خریداری می‌کرده و بالاتر ‌فروخته است.

توسعه سامانه نظارتی تحت عنوان طرح بورس‌بان، توسعه سامانه هوشمند ارسال خودکار هشدارهای نظارتی، درجه‌بندی تخلفات براساس شدت آن و انجام اقدامات نظارتی متناظر، انتشار دوره‌ای اقدامات نظارتی انجام شده، کنترل و هماهنگی اقدامات نظارتی بورس‌‌ها، تشدید برخورد با فعالیت‌های محرمانه و اغواگرایانه در فضای مجازی و حمایت از گسترش فضای تحلیلی، توسعه آموزش و فرهنگ‌سازی در زمینه جرائم و تخلفات، تعیین شفاف و روشن مصادیق دستکاری و برگزاری جلسات با فعالان بازار جهت دریافت نظرات و پیشنهادات از اقدامات و برنامه‌های مدیریت نظارت بر بورس‌ها است.